Kryzys klimatyczny i społeczny dzieje się nie tylko wokół nas, ale też w nas. Ekopsychologia pomaga zrozumieć te emocje i zmienić kierunek naszego działania. Poniżej piszę o tym, czego nauczyłem się między innymi od dr. Ryszarda Kulika oraz innych nauczycieli i nauczycielek pracujących w tym nurcie.
Ekopsychologia to nurt, który łączy psychologię z ekologią. Wychodzi z prostego założenia: człowiek jest częścią przyrody, więc to, co dzieje się z Ziemią, dzieje się także z nami.
W Polsce jednym z pionierów tego nurtu jest dr Ryszard Kulik, psycholog i trener, twórca Szkoły Integralnej Ekopsychologii w Klubie Myśli Ekologicznej. Już w 1998 roku pisał, że kryzys ekologiczny jest splątany z kryzysem człowieka i kultury, a zależność działa w obie strony: „Im bardziej niszczymy Ziemię, tym bardziej zagrażamy sami sobie” (1). Ta sama zależność daje jednak nadzieję: kiedy leczymy naszą relację z przyrodą, zdrowiejemy także my. Obecnie ekopsychologia rozwijana jest także w ramach kursów akademickich, choć wymyka się tradycyjnemu rozumieniu nauki.
SKĄD SIĘ WZIĘŁA EKOPSYCHOLOGIA
Jednym z jej fundamentów jest ekologia głęboka. Termin ten norweski filozof Arne Naess wprowadził w 1973 roku w artykule „The Shallow and the Deep, Long-Range Ecology Movement”, w którym odróżnił „płytką” ekologię, walczącą z zanieczyszczeniami głównie w trosce o zdrowie i dobrobyt ludzi, od ekologii głębokiej (2). Ta druga pyta o nasze wartości i sposób życia, a człowieka widzi nie jako kogoś, kto żyje „w środowisku”, tylko jako węzeł w sieci życia, równy innym istotom. Głównym narzędziem ekologii głębokiej jest stawianie głębokich pytań (3). Jednym z nich może być to, czy w obecnym świecie człowiek faktycznie jest już oddzielony od reszty życia, czy żyje w iluzji takiego oddzielenia.
Szerzej swoją filozofię Naess przedstawił w książce „Økologi, samfunn og livsstil” (1974), po angielsku „Ecology, Community and Lifestyle” (4). Niestety żadna z książek Arne Naessa nie ukazała się dotąd po polsku. Do polskich czytelników dotarły pojedyncze teksty i rozmowy: „Rozmowy” (Zeszyty Edukacji Ekologicznej Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, 1992), „Myśląc jak góra” (Naess jest jednym z czworga autorów, 1992), zbiór „O przyrodzie i człowieku. Rozmowy Dzikiego Życia” (Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2001) oraz wspomniany artykuł z 1973 roku w przekładzie Alberta Rubachy („Dzikie Życie”, 2010). O jego filozofii pisze Jagoda Kulasiewicz w książce „Głęboka ekologia Arne Naessa” (1993) (5).
Zarówno dla ekologii głębokiej, jak i ekopsychologii ważnym pojęciem jest jaźń ekologiczna, czyli poczucie „ja”, które obejmuje nie tylko nas samych, ale też innych ludzi, zwierzęta, rośliny i miejsca. Arne Naess ujął to tak: „Ekologiczna jaźń człowieka to to, z czym ten człowiek się utożsamia” (6). Im szerszy ten krąg, tym naturalniej troszczymy się o las, rzekę czy sąsiada, bo przestają być czymś obcym, „na zewnątrz”.
Pod koniec lat 60. psycholog Robert Greenway zaczął uczyć na Sonoma State University w Kalifornii o związkach psychiki z przyrodą (7). W 1982 roku amerykański ekolog Paul Shepard w książce „Nature and Madness” powiązał wiele naszych cierpień psychicznych z oddaleniem od dzikiej przyrody (8). Słowo „ekopsychologia” spopularyzował w 1992 roku historyk i pisarz Theodore Roszak w książce „The Voice of the Earth” (9). Trzy lata później razem z psycholożką Mary Gomes i psychologiem Allenem Kannerem wydał antologię „Ecopsychology: Restoring the Earth, Healing the Mind”, od której nurt zaczął wchodzić na uniwersytety. Po polsku ukazała się dopiero po trzydziestu latach, w 2025 roku, jako „Ekopsychologia. Przywracanie ziemi. Uzdrawianie umysłu” (10).
Ekopsychologia zakwestionowała też sposób, w jaki psychoterapia od ponad stu lat patrzyła na uzdrawianie duszy: jakby człowieka dało się leczyć w oderwaniu od jego społecznego i ekologicznego otoczenia. Roszak pisał, że zrozumienie ludzkiego zdrowia psychicznego „zawsze zatrzymywało się na granicach miasta” (11). Psycholog James Hillman, autor „psychologicznego wstępu” do antologii z 1995 roku, ujął to podobnie: nie da się nas badać ani leczyć w oderwaniu od planety, bo psychologia wchodzi w ekologię (12).
W Polsce podejście ekopsychologiczne od początku lat 90. upowszechniała Pracownia na rzecz Wszystkich Istot (otwiera się w nowej karcie), z którą od połowy dekady związany jest Ryszard Kulik. Od 2012 roku współprowadzi spotkania Klubu Myśli Ekologicznej, a w 2021 roku uruchomił Szkołę Integralnej Ekopsychologii, pierwszy taki kurs w Polsce (13).
DZIŚ PILNIE POTRZEBUJEMY EKOPSYCHOLOGII
Wiele osób czuje dziś smutek, lęk, złość albo bezsilność, kiedy patrzy na susze, wycinki, wymieranie gatunków czy wojny (albo wypiera te emocje). Żałoba ekologiczna to smutek po tym, co tracimy w przyrodzie i w świecie, także po tym, co dopiero możemy stracić. Świat wokół nas robi wiele, żebyśmy nie musieli się tym przejmować. Ekopsychologia mówi coś innego: ból z powodu stanu świata nie jest słabością ani zaburzeniem, tylko zdrową reakcją naszego ciała, które (choć wielu osobom wydaje się inaczej) nie jest oddzielone od ciała Ziemi.
Kłopot zaczyna się wtedy, gdy te uczucia tłumimy (oddzielenie od emocji). Łatwo wtedy o odrętwienie, wypalenie albo ucieczkę od tematu. Ekopsychologia proponuje, żeby się z nimi spotkać: w bezpiecznej grupie, w przyrodzie, w ciele. To, co trudne, nazwane i przeżyte razem z innymi, przestaje paraliżować i zaczyna dawać siłę do działania.
To podejście jest częścią Praktyki Ponownego Połączenia (Work That Reconnects), którą rozwinęli między innymi Joanna Macy (otwiera się w nowej karcie), amerykańska ekofilozofka i badaczka buddyzmu, John Seed, australijski aktywista i edukator, oraz wiele innych osób. Z niej wyrósł nurt Aktywnej Nadziei (Joanna Macy i Chris Johnstone), opisany w książce „Aktywna nadzieja. Jak spojrzeć prawdzie w oczy i w kreatywny sposób sprostać katastrofie, w której uczestniczymy” (14). Nieprzypadkowo Szkoła Integralnej Ekopsychologii kończy się warsztatem Aktywnej Nadziei (15) i jest zbudowana na koncepcji spirali Praktyki Ponownego Połączenia.
MOJA DROGA
Ekologią interesowałem się od wczesnych lat. Ukończyłem między innymi klasę ekologiczną w liceum oraz Międzywydziałowe Studia Ochrony Środowiska na Uniwersytecie Warszawskim.
W 2024 roku ukończyłem roczną Szkołę Integralnej Ekopsychologii (IV edycja), a następnie pierwszą edycję Szkoły Trenerskiej Ekopsychologii, obie w Klubie Myśli Ekologicznej. Moimi nauczycielami są dr Ryszard Kulik oraz Barbara Wojtaszek.
W Szkole, w oparciu o doświadczenie, pracujemy nad poznawaniem sześciu wymiarów oddzielenia człowieka od sieci życia: oddzielenia od własnego ciała, od emocji, od innych ludzi, od miejsca, w którym żyjemy, od przyrody i od duchowości (16). Więcej na ten temat Ryszard Kulik pisze w swojej ostatniej książce „Wystarczająco dobre życie” (17).
O wymiarach oddzielenia przeczytasz w artykule Ryszarda Kulika „Wołanie o integralną ekopsychologię” w „Dzikim Życiu” » (otwiera się w nowej karcie)
Ekopsychologię włączam w edukację i aktywizm, między innymi w ramach projektu Aktywna Nadzieja - Praktyka Ponownego Połączenia (otwiera się w nowej karcie) (prowadzonego w ramach Laboratorium Narracji). Dzięki udziałowi w obu szkołach z większą pewnością prowadzę warsztaty, w których tworzę przestrzeń na emocje związane z narastającym kryzysem społecznym i ekologicznym.
ZGROMADZENIE WSZYSTKICH ISTOT
Jednym z najmocniejszych doświadczeń, które pozwalają dotknąć jaźni ekologicznej, jest warsztat Zgromadzenie Wszystkich Istot. Opisali go w książce „Thinking Like a Mountain” (1988), wydanej w Polsce w 1992 roku jako „Myśląc jak góra”, Joanna Macy i John Seed wraz z Pat Fleming i Arnem Naessem (18, 19). Ryszard Kulik, który w rozprawie doktorskiej „Skuteczność grupowego treningu ekologicznego w kształtowaniu postaw prośrodowiskowych” (1999) opisał między innymi Zgromadzenie Wszystkich Istot, prowadzi ten warsztat od połowy lat 90. (13)
W Szkole Trenerskiej Ekopsychologii miałem możliwość poprowadzić Zgromadzenie jako etiudę zaliczeniową pod okiem mojego mentora, „Dzikiego Rysia”. Obecnie zwołuję Zgromadzenie kilka razy w roku.
Jeśli chcesz wiedzieć o kolejnym Zgromadzeniu i prowadzonych przeze mnie warsztatach, zapisz się do newslettera Aktywnej Nadziei. Jeśli myślisz o warsztatach dla swojej grupy lub organizacji, chętnie porozmawiam o możliwości współpracy.
Zapisz się do newslettera Aktywnej Nadziei (otwiera się w nowej karcie)Zapraszam do współpracy
Kontakt: fundacja@narracja.org
Źródła
(1) Ryszard Kulik, „Model człowieka ekologicznego jako odpowiedź na zagrożenia środowiskowe”, „Chowanna”, t. 1 (10), Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1998, s. 52-59 (cytat s. 53).
(2) Arne Naess, „The Shallow and the Deep, Long-Range Ecology Movement. A Summary”, „Inquiry” 16, 1973, s. 95-100 (wystąpienie z września 1972 w Bukareszcie); po polsku: „Długofalowy ruch ekologii głębokiej i ruch ekologii płytkiej: podsumowanie”, przeł. Albert Rubacha, „Dzikie Życie” nr 9/195, wrzesień 2010.
(3) Magdalena Dziubek-Hovland, „Dlaczego ekologia głęboka jest »głęboka«?”, „Dzikie Życie” nr 10/112, październik 2003.
(4) Arne Naess, „Økologi, samfunn og livsstil. Utkast til en økosofi”, Universitetsforlaget, Oslo 1974; wyd. ang. „Ecology, Community and Lifestyle: Outline of an Ecosophy”, przeł. i oprac. David Rothenberg, Cambridge University Press, Cambridge 1989.
(5) „Rozmowy”, Zeszyty Edukacji Ekologicznej Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, z. 2, Bielsko-Biała 1992; Jagoda Kulasiewicz, „Głęboka ekologia Arne Naessa”, Zeszyty Edukacji Ekologicznej Pracowni na rzecz Wszystkich Istot, z. 6, 1993; „O przyrodzie i człowieku. Rozmowy Dzikiego Życia”, red. A. Janusz Korbel, Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Bielsko-Biała 2001; zestawienie: Monika Kowalczyk, „Pół wieku głębokiej ekologii”, „Dzikie Życie” nr 9/339, wrzesień 2022. Brak polskich książek Naessa potwierdza Albert Rubacha, „Arne Naess: wybór pism”, „Dzikie Życie” nr 9/171, wrzesień 2008 (stan na 2008 rok).
(6) Arne Naess, „Self Realization: An Ecological Approach to Being in the World”, wykład na Murdoch University, 1986; przedruk w: John Seed i in., „Thinking Like a Mountain”, 1988 (tłumaczenie fragmentu: Piotr Cykowski).
(7) Robert Greenway, „Ecopsychology: A Personal History”, 2000, ecopsychology.org.
(8) Paul Shepard, „Nature and Madness”, Sierra Club Books, San Francisco 1982.
(9) Theodore Roszak, „The Voice of the Earth”, Simon & Schuster, Nowy Jork 1992.
(10) Theodore Roszak, Mary E. Gomes, Allen D. Kanner (red.), „Ekopsychologia. Przywracanie ziemi. Uzdrawianie umysłu”, przeł. Jan Skoczylas, Oficyna Związek Otwarty, Warszawa 2025 (oryg. „Ecopsychology: Restoring the Earth, Healing the Mind”, Sierra Club Books, San Francisco 1995).
(11) Theodore Roszak, „Where Psyche Meets Gaia” (fragment „The Personal and the Planetary”), w: antologia (10); cytat w tłumaczeniu własnym.
(12) James Hillman, „A Psyche the Size of the Earth: A Psychological Foreword”, w: antologia (10).
(13) „Ryszard Kulik”, Wikipedia, wolna encyklopedia (dostęp 24.10.2026).
(14) Joanna Macy, Chris Johnstone, „Aktywna nadzieja. Jak spojrzeć prawdzie w oczy i w kreatywny sposób sprostać katastrofie, w której uczestniczymy”, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2023.
(15) Szkoła Integralnej Ekopsychologii, program, Klub Myśli Ekologicznej: klubmysliekologicznej.org/warsztaty
(16) Ryszard Kulik, „Wołanie o integralną ekopsychologię”, „Dzikie Życie” nr 10/316, październik 2020.
(17) Ryszard Kulik, „Wystarczająco dobre życie. Przekraczając oddzielenie od siebie, innych i przyrody”, Natuli, Szczecin 2024.
(18) Work That Reconnects Network, „Council of All Beings” (opis powstania Zgromadzenia), workthatreconnects.org.
(19) John Seed, Joanna Macy, Pat Fleming, Arne Naess, „Myśląc jak góra. Zgromadzenie Wszystkich Istot”, Wydawnictwo Pusty Obłok, Warszawa 1992 (oryg. „Thinking Like a Mountain: Towards a Council of All Beings”, New Society Publishers, Filadelfia 1988).